Võro


Võro
võro kiil
Gesproken in Zuidelijk Estland
Sprekers ±70.000
Taalfamilie
Officiële status
Officieel in
Taalorganisatie Võro Instituut
Taalcodes
ISO 639-1 -
ISO 639-2 -
ISO 639-3 vro
Portaal    Taal

Võro (võro kiil) is een taal die tot de Oostzeefinse tak van de Fins-Oegrische talen behoort. Traditioneel is het een dialect van het Zuid-Estisch of Estisch, maar het heeft z'n eigen letterkundige taal en is in onderzoek voor officiële erkenning als een autochtone regionale taal van Estland. Het Võro heeft ongeveer 70.000 sprekers waarvan de meeste in zuidoost-Estland, in de acht parochiën van Võrumaa: Karula, Harglõ, Urvastõ, Rõugõ, Kanepi, Põlva, Räpina, en Vahtsõliina. Deze gemeenten zijn tegenwoordig ondergebracht in de provincies Võrumaa en Põlvamaa met delen van de provincies Valgamaa en Tartumaa. Sprekers kunnen ook in plaatsen als Tallinn, Tartu en de rest van Estland gevonden worden.

Inhoud

Geschiedenis


Võro is een afstammeling van de oude Zuid-Estische stamtaal en is niet erg beïnvloed door het Standaardestisch (gebaseerd op Noord-Estische dialecten). Võro werd ooit verder naar het zuiden en oosten van het historische Võromaa gesproken, in gebieden die nu tot Letland en Rusland behoren. Behalve Võro zijn er nog andere varianten van het Zuid-Estisch, onder meer Mulgi, Tartu en Seto.

Een van de eerste geschriften in het Zuid-Estisch is een vertaling van het Nieuwe Testament ("Wastne Testament") gepubliceerd in 1686. Hoewel de status van het Zuid-Estisch af begon te nemen na de jaren tachtig van de 19e eeuw, onderging de taal een opleving in de late jaren tachtig van de 20e eeuw.

Huidige situatie


Vandaag de dag wordt Võro gebruikt in werk van sommige van Estlands bekendste toneelschrijver, dichters en auteurs. Võro wordt eenmaal per week onderwezen op 26 scholen. De enige krant in Võro, „Uma Leht”, komt tweemaal per maand uit. Estlands deelname aan het Eurovisiesongfestival in 2004 werd vertegenwoordigd door Neiokõsõ met het nummer „Tii”, dat in Võro werd gezongen. Võro wordt in gevaar gebracht door het Standaardestisch vanwege het tekort aan wettelijke verplichtingen van de regering om de taal te beschermen.

Orthografie


Võro gebruikt (zoals het Estisch en Fins) het Latijnse alfabet. De meeste letters (ook ä, ö, ü, en õ) hebben dezelfde uitspraak als in het Estisch. Enkele uitzonderingen: q staat voor de glottisslag [(ʔ)]? en y heeft een uitspraak vergelijkbaar met de Russische ы. ´ Geeft de synchronische fonetische palatalisatie van medeklinkers aan (zoals in het Pools): ś, ń, ľ, ť, , , ḿ etc. In plaats van het accent aigu, wordt vaak een apostrof gebruikt: s', l', etc.

Fonologie


Klinkers

Front Back
Ongerond Afgerond Onafgerond Afgerond
Dicht [i]? [y]? [ɨ]? [u]?
Mid [e]? [ø]? [ɤ]? [o]?
Open [æ]? [ɑ]?

In Võro is er klinkerharmonie, iets dat in de meeste Fins-Oegrische talen voorkomt maar in het moderne Standaardestisch ontbreekt.

Medeklinkers

Bilabiaal Labiodentaal Alveolaar Postalveolaar Palataal Velaar Glottaal
Plosief [p pʲ]? [t tʲ]? [k kʲ]? [ʔ]?
Nasaal [m mʲ]? [n nʲ]? [ŋ ŋʲ]?
Fricatief [v vʲ]? [s sʲ]? [h hʲ]?
Approximant [l lʲ]? [j]?
Tril [r rʲ]?

Alle medeklinkers in Võro (behalve [/j/]? en [/ʔ/]?) kunnen gepataliseerd zijn. De glottisslag (q, IPA [[ʔ]]?) is een veelvoorkomende klank in Võro.

Taalvoorbeelden


Artikel een van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens in Võro: Kõik inemiseq sünnüseq avvo ja õiguisi poolõst ütesugumaidsis. Näile om annõt mudsu ja süämetunnistus ja nä piät ütstõõsõga vele muudu läbi käümä.

Als vergelijking dezelfde zin in Standaardestisch: Kõik inimesed sünnivad vabadena ja võrdsetena oma väärikuselt ja õigustelt. Neile on antud mõistus ja südametunnistus ja nende suhtumist üksteisesse peab kandma vendluse vaim.

Verschillen tussen Võro en Estisch


Estisch Võro Nederlands
küla külä dorp
küsinud küsünüq (is) gevraagd
hõbedane hõbõhõnõ (gemaakt van) zilver

Een aantal morfologische eigenschappen van de Võro-taal worden als 'heel oud' beschouwd. Bijvoorbeeld de eerste persoon enkelvoud van de derde persoon enkelvoud kan zowel zonder uitgang als met een s-uitgang worden gebruikt:

Estisch Võro Nederlands
kirjutab kirotas hij schrijft
annab and hij geeft

Onder de Finse talen, komen zulke dubbele werkwoordsvervoeging alleen voor in de Zuid-Estische talen en Karelisch.

Estisch Võro Nederlands
sa ei anna saq anna-aiq jij geeft niet
ma ei tule maq tulõ-õiq ik kom niet
sa ei andnud saq anna-as jij gaf niet
ma ei tulnud maq tulõ-õs ik kwam niet
Estisch Võro Letterlijk woord in Estisch (dialect) Nederlands
punane verrev verev rood
soe lämmi lämmi, lämbe warm
jahe oigõ - koel, kil
õde sõsar sõsar zuster
uus vahtsõnõ vastne nieuw
koer pini peni hond
pöial päss - duim
pesema mõskma mõskma wassen
tänavu timahavva - dit jaar
hunt susi susi wolf
mäger kähr - das
laupäev puulpäiv - zaterdag
surema kuulma koolma doodgaan
sõstar hõrak - bes
kask kõiv kõiv berk
nutma ikma itkema huilen
märkama rõbahtama - opmerken

Enkele begroetingen


Võro Nederlands
Tereq! - Hallo! Goedendag!
(Tere) hummogust Goedemorgen
(Tere) õdagust Goedenavond
Hääd üüd, hüvvä üüd Goedenacht
Näemiq Zie je later
Hüvvä, hääd nägemist Doei, tot ziens
Rõõm nätäq Prettig kennis te maken
Aiteh, Aitjumma Dank je
Kuis lätt Hoe gaat het?
Olõq terveq tulõmast! Welkom!

Enkele losse woorden en zinnen


Võro Nederlands
Jah, jaa Ja
Ei Nee
Ma olõ Ik ben
Maq, saq, tä Ik, jij, hij/zij
Miiq, tiiq, nääq Wij, jullie, zij
Seo Dit, het
Taa, tuu Dat, het
Muidoki Natuurlijk
Üts silmäpilk Eén moment!
Mul om Ik heb
Sul om Jij hebt
Kas sul om..? Heb jij..?
Vabandust, pallõ andis Sorry, excuseer me
Vesi water
Oluq bier
Eesti Estland
Võromaa Võro-gebied
Võro kiil Võro (taal)
Võrokõnõ Võro (persoon)
Eestläne Est (persoon)
Saa-i arvo Ik versta geen
Saa arvo (Ik) versta
Kas võro kiilt mõistat? Versta je Võro?
Kas Hollandi kiilt kõnõlõt? Spreek je Nederlands?
Ma olõ Hollandi Ik ben Nederlands
Kas ti olõt ingläne? Ben jij Engels??
Kon sa elät, kon ti elät? Waar woon je?

Telwoorden


Võro Nederlands
Üts Eén
Kats Twee
Kolm Drie
Neli Vier
Viis Vijf
Kuus Zes
Säidse Zeven
Katõsa Acht
Ütesä Negen
Kümme Tien
Sada Honderd
Tuhat Duizend
Mill'on Miljoen

Bibliografie


Externe links



Zie de Võro uitgave van Wikipedia.









Categorieën: Bedreigde taal | Fins-Oegrische taalfamilie | Taal in Estland




Staat van informatie: 28.09.2021 11:16:04 CEST

oorsprong: Wikipedia (Auteurs [Geschiedenis])    Licentie: CC-BY-SA-3.0

Veranderingen: Alle afbeeldingen en de meeste ontwerpelementen die daarmee verband houden, zijn verwijderd. Sommige pictogrammen werden vervangen door FontAwesome-Icons. Sommige sjablonen zijn verwijderd (zoals 'artikel heeft uitbreiding nodig') of toegewezen (zoals 'hatnotes'). CSS-klassen zijn verwijderd of geharmoniseerd.
Specifieke Wikipedia-links die niet naar een artikel of categorie leiden (zoals 'Redlinks', 'links naar de bewerkpagina', 'links naar portals') zijn verwijderd. Elke externe link heeft een extra FontAwesome-Icon. Naast enkele kleine wijzigingen in het ontwerp, werden mediacontainer, kaarten, navigatiedozen, gesproken versies en Geo-microformats verwijderd.

Belangrijke opmerking Omdat de gegeven inhoud op het gegeven moment automatisch van Wikipedia wordt gehaald, was en is een handmatige verificatie niet mogelijk. Daarom garandeert LinkFang.org niet de juistheid en actualiteit van de verkregen inhoud. Als er informatie is die momenteel verkeerd is of een onjuiste weergave heeft, aarzel dan niet om Neem contact op: E-mail.
Zie ook: Afdruk & Privacy policy.