Middelhoogduits


Middelhoogduits
diutsch, tiutsch
Gesproken in Huidige Middelduitse en Hoogduitse spraakgebieden
Uitgestorven in Rond 1350 geëvolueerd naar het Vroegnieuwhoogduits
Taalfamilie
Taalcodes
ISO 639-2 gmh
ISO 639-3 gmh
Portaal    Taal

Het Middelhoogduits (niet te verwarren met de benaming Middelduits, die wordt gebruikt voor een aantal moderne Duitse dialecten) is de naam voor een aantal Hoogduitse dialecten die van ca. 1050 tot ca. 1350 (het tijdperk van de hoge middeleeuwen) in grote delen van Duitsland werden gesproken. Het Middelhoogduits was ontstaan uit het Oudhoogduits en werd de rechtstreekse voorloper van het Vroegnieuwhoogduits, dat ongeveer tussen 1350 tot 1650 werd gesproken. In het Duitstalige deel van Zwitserland begon de periode van het Vroegnieuwhoogduits pas een eeuw later[1]. Het Middelhoogduits wordt onderverdeeld in:

Het Jiddisch, de vooroorlogse Joodse omgangstaal in Oost-Europa, heeft als basis het Middelhoogduits, met veel leenwoorden uit het Romaans, Hebreeuws, Aramees en uit Slavische talen.

De benaming 'Middelhoogduits' wordt ook specifieker gebruikt voor de taal waarin ten tijde van de Hohenstaufen de eerste Duitse hoofse literatuur is geschreven. Voor deze taal werd in de 19e eeuw een afzonderlijke spelling ontwikkeld.

Inhoud

Geografische spreiding


Het Middelhoogduits was geen uniforme schrijftaal, maar werd per Hoog- en Middelduits dialect anders opgeschreven. De isoglossen van het Middel- en Hoogduits en andere dialecten zijn sinds de middeleeuwen niet hetzelfde gebleven. Zo werden de Nederduitse dialecten vroeger in een groter deel van Duitsland gesproken dan tegenwoordig.

Op grond van het overgeleverde tekstmateriaal is met betrekking tot de verschillende Middelhoogduitse dialecten door Hermann Paul de volgende indeling gemaakt (niet geheel betrouwbaar):

Hoogduits

Middelduits

Het Middelhoogduits als taal van de Hohenstaufen


Het literaire Middelhoogduits van de Hohenstaufen heeft vooral Zwabische en Oost-Frankische kenmerken. De bekendste gedichten die in deze taal zijn geschreven zijn het Nibelungenlied, de Parzival en Tristan en Isolde.

Hoewel het Middelhoogduits geen taal met een gestandariseerde woordenschat en grammatica was, werd het wel door bijvoorbeeld dichters over isoglossen heen gebruikt. Zo was het Middelhoogduits bijvoorbeeld zowel een van de talen waarvan Hendrik van Veldeke zich bediende als die van Albrecht von Halberstadt. Het Middelhoogduits is min of meer gestandariseerd door middel van woordenboeken en grammatica's door Karl Lachman.

Fonologie


Doordat er in de 10e en 11e eeuw vrijwel uitsluitend in het Latijn werd geschreven, is er over de overgangsfase van het Oudhoogduits naar het Middelhoogduits vrijwel niets bekend. Op fonologisch vlak onderscheidde het Middelhoogduits zich met name van het Oudhoogduits doordat de meeste onbeklemtoonde lettergrepen waren afgezwakt. Verder lopen ook lang niet alle klankverschuivingen parallel; zo wordt de als typisch Nieuwhoogduits beschouwde diftongering al in de 12e eeuw gesignaleerd in Karinthië.

Uitspraak

De klinkers die met een accent circonflexe worden geschreven worden lang uitgesproken, andere klinkers kort. Opeenvolgingen van klinkers krijgen elk een afzonderlijke klemtoon. De ligaturen æ en œ worden hetzelfde uitgesproken als de moderne Duitse klinkers ä en ö. Een s voor een medeklinker wordt scherp uitgesproken, behalve in de clusters sch en sc. Een z als anlaut of na een medeklinker wordt net als in het moderne Hoogduits uitgesproken als [ts]. Een z of zz in het midden en aan het eind van woorden wordt als een moderne Duitse Ringel-S uitgesproken (de grafemen zijn ȥ of Ʒ). Een v als anlaut klinkt als f.

Het gestandariseerde Middelhoogduitse klinkersysteem is als volgt (de ei klinkt niet als de Nieuwhoogduitse [aɪ] maar als de Nederlandse ei en ij, en de ie is geen lange [i] maar een [iə]):

Grammatica


De grammatica van het Middelhoogduits wijkt op maar weinig punten af van die van het Nieuwhoogduits. De voornaamste verschillen zijn:

Zelfstandige naamwoorden

Verbuiging van sterke zelfstandige naamwoorden:

Naamval 1. Mannelijk 1. Onzijdig 2. Vrouwelijk 4. Mannelijk 4. Onzijdig 4. Vrouwelijk
Nominativus Enkelvoud
Accusativus Enkelvoud
tac wort gëbe gast blat kraft
Genitivus Enkelvoud tages wortes gëbe gastes blates krefte*
Dativus Enkelvoud tage worte gëbe gaste blate krefte*
Nominativus Meervoud
Accusativus Meervoud
tage wort gëbe geste bleter krefte
Genitivus Meervoud tage worte gëben geste bleter krefte
Dativus Meervoud tagen worten gëben gesten bletern kreften
* plus een nevenvorm kraft in de genitivus/dativus enkelvoud

Verbuiging van zwakke zelfstandige naamwoorden:

Naamval Mannelijk Vrouwelijk Onzijdig
Nominativus Enkelvoud
Accusativus Enkelvoud
bote
boten
zunge
zungen
hërze
Genitivus Enkelvoud
Dativus Enkelvoud
Plural
boten zungen hërzen

Werkwoorden

Vervoeging van een sterk werkwoord:

Persoon Onvoltooid tegenwoordige tijd ind. Onvoltooid tegenwoordige tijd conj. Onvoltooid verleden tijd ind. Onvoltooid verleden tijd conj.
ich biuge biege bouc büge
du biugest biegest büge bügest
er/siu/ez biuget biege bouc büge
wir biegen biegen bugen bügen
ir bieget bieget buget büget
sie biegent biegen bugen bügen
Infinitief: biegen, gebiedende wijs: biuc!
Tegenwoordig deelwoord: biegende, verleden deelwoord: gebogen

Vervoeging van een zwak werkwoord:

Persoon Onvoltooid tegenwoordige tijd ind. Onvoltooid tegenwoordige tijd conj. Onvoltooid verleden tijd ind./conj.
ich lëbe lëbe lëb(e)te
du lëbest lëbest lëb(e)test
er/siu/ez lëbet lëbe lëb(e)te
wir lëben lëben lëb(e)ten
ir lëbet lëbet lëb(e)tet
sie lëbent lëben lëb(e)ten
Infinitief: lëben, gebiedende wijs: lëbe!
Tegenwoordig deelwoord: lëbende, verleden deelwoord: gelëb(e)t

Vervoeging van preterito-presentia:

Nieuwhoogduits 1e/3e pers. enkelvoud 2e pers. enkelvoud 1e/3e pers. meervoud & Infinitief Onvoltooid verleden tijd
wissen weiz weist wizzen wisse/wësse/wiste/wëste
taugen/nützen touc - tugen* tohte – töhte
gönnen gan ganst gunnen* gunde/gonde – günde
können/kennen kan kanst kunnen* kunde/konde – künde
bedürfen darf darft durfen* dorfte – dörfte
es wagen tar tarst turren* torste - törste
sollen sol/sal solt suln* solde/solte - sölde/solde
vermögen mac maht mugen** mahte/mohte - mähte/möhte
dürfen muoz muost müezen muos(t)e - mües(t)e
* Nevenvormen met umlaut: tügen, günnen, künnen, dürfen, türren, süln
** Nevenvormen van mugen zijn: mügen, magen, megen

De enige deelwoorden zijn gewist/gewëst van wizzen en gegunnen/gegunnet van gunnen.

Vervoeging van bijzondere werkwoorden:

sîn (zijn) tuon (doen) wellen (willen) hân (hebben)
Tegenwoordige tijd ind. enkelvoud bin
bist
ist
tuon
tuost
tuot
wil(e)
wil(e)/wilt
wil(e)
hân
hâst
hât
Tegenwoordige tijd ind. meervoud birn/sîn/sint
birt/bint/sît/sint
sint
tuon
tuot
tuont
wel(le)n
wel(le)t
wel(le)nt, wellen
hân
hât
hânt
Tegenwoordige tijd conj. enkelvoud
sîst
tuo
tuost
tuo
welle
wellest
welle
Tegenwoordige tijd conj. meervoud sîn
sît
sîn
tuon
tuot
tuon
wellen
wellet
wellen

Overige kenmerken


Externe links











Categorieën: Duits | Geschiedenis van het Duits | Middelhoogduitse literatuur | Middeleeuwse taal




Staat van informatie: 26.09.2021 03:55:21 CEST

oorsprong: Wikipedia (Auteurs [Geschiedenis])    Licentie: CC-BY-SA-3.0

Veranderingen: Alle afbeeldingen en de meeste ontwerpelementen die daarmee verband houden, zijn verwijderd. Sommige pictogrammen werden vervangen door FontAwesome-Icons. Sommige sjablonen zijn verwijderd (zoals 'artikel heeft uitbreiding nodig') of toegewezen (zoals 'hatnotes'). CSS-klassen zijn verwijderd of geharmoniseerd.
Specifieke Wikipedia-links die niet naar een artikel of categorie leiden (zoals 'Redlinks', 'links naar de bewerkpagina', 'links naar portals') zijn verwijderd. Elke externe link heeft een extra FontAwesome-Icon. Naast enkele kleine wijzigingen in het ontwerp, werden mediacontainer, kaarten, navigatiedozen, gesproken versies en Geo-microformats verwijderd.

Belangrijke opmerking Omdat de gegeven inhoud op het gegeven moment automatisch van Wikipedia wordt gehaald, was en is een handmatige verificatie niet mogelijk. Daarom garandeert LinkFang.org niet de juistheid en actualiteit van de verkregen inhoud. Als er informatie is die momenteel verkeerd is of een onjuiste weergave heeft, aarzel dan niet om Neem contact op: E-mail.
Zie ook: Afdruk & Privacy policy.