Ethologie


Ethologie of gedragsbiologie is een onderdeel van de zoölogie waarin de studie van het gedrag van dieren centraal staat. Ook het behaviorisme, een stroming binnen de psychologie bestudeert gedrag van dieren - en mensen - maar daarbinnen ligt de nadruk op aangeleerd gedrag. Ethologie heeft raakvlakken met andere dierkundige vakken, zoals morfologie, anatomie, ecologie, fysiologie en endocrinologie.

Inhoud

Ontstaan van de ethologie


Onderzoek aan gedrag van dieren is altijd een onderdeel geweest van de biologie. In de 19e eeuw werd het woord ethologie geïntroduceerd door de Franse zoöloog Isidore Geoffroy Saint-Hilaire. Het ethologisch onderzoek komt goed op gang rond 1950 met het onderzoek van de Duitser Karl von Frisch (onder andere aan de bijendans bij honingbijen), de Oostenrijker Konrad Lorenz (onder andere aan inprenting bij pasgeboren ganzen) en de Nederlander Niko Tinbergen (onder andere aan graafwespen). In 1973 kregen zij gezamenlijk de Nobelprijs voor hun werk.

Beschrijving van gedrag


Gedrag is niet eenvoudig te omschrijven. In het klassieke boek 'Ethologie, de biologie van gedrag ' wordt gedrag gedefinieerd als iedere waarneembare activiteit van een intact organisme (p.17). Waarneming van gedrag moet volgens ethologen systematisch, zorgvuldig en objectief geschieden. Lange tijd was men huiverig voor subjectieve uitleg van het gedrag en antropomorfe termen (toeschrijving van menselijke eigenschappen/emoties aan dieren). Tegenwoordig worden door Nederlandse primaten-onderzoekers als De Waal en Van Hooff ook aan dieren emoties toegedicht.[1]

Gedrag is opgebouwd uit meerdere gedragselementen; een gedragselement is een afzonderlijke handeling. Een ethogram is het gehele repertoire aan handelingen van een dier. Een protocol is een opsomming door de waarnemer van alle handelingen die een dier tijdens een observatieperiode heeft uitgevoerd, met voor iedere handeling een tijdsaanduiding. Met behulp van protocollen wordt het gedrag van het dier meetbaar gemaakt.

Met een FAP (Fixed Action Pattern - vast gedragspatroon) wordt een serie handelingen beschreven die bij elkaar horen. Bekende voorbeelden zijn de bijendans en de balts van de driedoornige stekelbaars.

Verklaring van gedrag


Niko Tinbergen formuleerde dat de ethologie zoekt naar 4 soorten verklaring voor gedrag:

Een verklarend principe is inprenting, geformuleerd door Konrad Lorenz naar aanleiding van onderzoek aan ganzen. Jonge ganzen die net uit het ei komen volgen automatisch hun moeder. Het blijkt dat jonge ganzen een kritische periode hebben, waarin zij het eerste wat zich op een bepaalde manier beweegt als moedergans gaan zien. Lorenz liet jonge ganzen denken dat hijzelf hun moeder was. Een bekende foto laat Lorenz zien gevolgd door een groepje jonge ganzen.

Gedrag wordt veroorzaakt door een samenstel van inwendige factoren (motivatie) en uitwendige factoren (prikkel). Voorbeelden van inwendige factoren zijn honger, dorst en hormonale toestand. Voorbeelden van uitwendige factoren zijn het waarnemen van een soortgenoot, van voedsel of van een bedreiging.

Een roodborstmannetje zal een ander mannetje, dat in zijn territorium komt, aanvallen. Uit onderzoek blijkt dat de werkelijke prikkel (sleutelprikkel) de rode borstvlek is: hij reageert wel op een bosje rode veren, maar niet op een mannetje zonder rode borstvlek.

Een interessant verschijnsel is de supra-normale prikkel. De kleine mantelmeeuw geeft de voorkeur aan grote nep-eieren boven zijn eigen eieren. De grotere opengesperde bek van een koekoeksjong stimuleert de pleegouders meer om er voer in te stoppen, dan in de kleinere bekken van hun eigen jongen.

Soorten van gedrag


Gedrag kan zich op verschillende manieren ontwikkelen, waarbij genetische en omgevingsfactoren beide van belang zijn. Het onderscheid aangeboren/aangeleerd is niet altijd goed te maken en ook niet altijd zinvol. Toch is het gangbaar. Aangeboren gedrag wordt vaak verbonden met erfelijke factoren. Voorbeelden zijn reflexen. Aangeleerd gedrag is gedrag dat ontstaat uit ervaring. Ervaring is individueel verschillend.

Typen aangeleerd gedrag

Er zijn verschillende manieren om gedrag te leren.

Gedrag kan ook worden onderverdeeld in op en andere manieren. Agonistisch gedrag omvat gedrag dat te maken heeft met vechten en vluchten, imponeren en onderdanigheid. Vechten leidt vaak tot slechts weinig verwondingen, doordat de verliezende partij sterke sleutelprikkels uitzendt die de agressie van de sterkste partij remmen. Honden tonen in zo’n geval hun zwakste plek, namelijk hun keel; hiermee onderwerpen zij zich aan de winnaar, wiens agressie zo sterk wordt geremd dat hij niet bijt. Dit gedrag kan te maken hebben met het vestigen of verdedigen van een territorium tegen soortgenoten, hetzij door een individu, hetzij door een sociale groep. Het territorium dient om te verblijven, te foerageren, te paren en jongen te verzorgen. Het territorium wordt vaak afgebakend, bijvoorbeeld met een geurvlag: urine (huishond, tijger), of met merktekens (bruine beer). Gedrag kan ook te maken hebben met andere vormen van communicatie, het uitwisselen van prikkels of signalen om het gedrag van een soortgenoot te beïnvloeden.

Conflicterend gedrag

Conflicterend gedrag ontstaat als er gelijktijdig verschillende typen gedrags worden geactiveerd. Dit kan op verschillende manieren tot uiting komen:

Gedragsketen

Vaak brengt het uitvoeren van een gedragselement een dier in een nieuwe prikkelsituatie voor een volgend gedragselement, dat op zijn beurt weer een prikkelsituatie veroorzaakt voor een volgend gedragselement. Er is dan sprake van een gedragsketen.

Het baltsgedrag van de driedoornige stekelbaars is interactief: de handeling van het ene dier is een prikkel voor het andere, de reactie is weer een prikkel voor het eerste.

Bekende ethologen


Verwante onderzoeksgebieden


Externe links


Referenties


  1. Frans de Waal, 2019, Mama's laatste omhelzing: over emoties bij dieren en wat ze ons zeggen over onszelf. Uitgeverij Atlas Contact ISBN 9789045034294
Zie de categorie Ethology van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.









Categorieën: Ethologie




Staat van informatie: 25.09.2021 06:19:37 CEST

oorsprong: Wikipedia (Auteurs [Geschiedenis])    Licentie: CC-BY-SA-3.0

Veranderingen: Alle afbeeldingen en de meeste ontwerpelementen die daarmee verband houden, zijn verwijderd. Sommige pictogrammen werden vervangen door FontAwesome-Icons. Sommige sjablonen zijn verwijderd (zoals 'artikel heeft uitbreiding nodig') of toegewezen (zoals 'hatnotes'). CSS-klassen zijn verwijderd of geharmoniseerd.
Specifieke Wikipedia-links die niet naar een artikel of categorie leiden (zoals 'Redlinks', 'links naar de bewerkpagina', 'links naar portals') zijn verwijderd. Elke externe link heeft een extra FontAwesome-Icon. Naast enkele kleine wijzigingen in het ontwerp, werden mediacontainer, kaarten, navigatiedozen, gesproken versies en Geo-microformats verwijderd.

Belangrijke opmerking Omdat de gegeven inhoud op het gegeven moment automatisch van Wikipedia wordt gehaald, was en is een handmatige verificatie niet mogelijk. Daarom garandeert LinkFang.org niet de juistheid en actualiteit van de verkregen inhoud. Als er informatie is die momenteel verkeerd is of een onjuiste weergave heeft, aarzel dan niet om Neem contact op: E-mail.
Zie ook: Afdruk & Privacy policy.