Deponens


Een deponens (meervoud: deponentia) of deponent werkwoord is een werkwoord dat in de lijdende vorm voorkomt, maar een bedrijvende betekenis heeft. Een oude opvatting was dat deze werkwoorden hun lijdende betekenis hadden afgelegd (Latijn deponere = "afleggen").

Inhoud

Diathesis


Een andere opvatting over het bestaan van deponentia is van de diathesis (Grieks διάθεσις) of verdeling.[1] Hoewel zinstypen uiteenlopen, kan men in vele zinnen steeds bepaalde elementen onderkennen, met name de agens (de of het handelende), de actie (de handeling) en de patiens (de of het ondergáánde). In die volgorde komen zij voor in een zin als

Dit is een bedrijvende zin; de agens staat vooraan.

De verdeling kan echter ook anders zijn: zo kan in een lijdende zin juist de patiens voorop staan:

In het speciale geval dat agens en patiens identiek zijn, krijgen we dan nog een reflexieve (wederkerende) zin:

Deze vormen komen in het Nederlands voor, maar er zijn meer mogelijkheden. Zo kent het Grieks nog een tussenvorm tussen de lijdende en de bedrijvende constructie, medium genaamd, die vergelijkbaar is met onze wederkerende vorm.

Werkwoordsvorm


Deze alternatieve zinsconstructies hebben elk hun eigen bijbehorende werkwoordsvorm. Voor het Nederlands is dat bijvoorbeeld krabben (bedrijvend), gekrabd worden (lijdend) en zich krabben (wederkerend). Zowel naar de vorm als naar de betekenis zijn alle drie verschillend: er heeft als het ware uitsplitsing plaatsgevonden.

Die uitsplitsing is bij het deponens niet aanwezig; het is een vorm die de bedrijvende betekenis heeft aangenomen, maar een andere vorm behouden. De betekenis die eigenlijk bij die andere vorm hoorde, is afgelegd, maar het valt te betwisten dat die afgelegde vorm de lijdende was; het kan ook de wederkerende zijn geweest.[2]

In het eerste voorbeeld is de lijdende vorm nog herkenbaar: geboren betekent "gedragen", en is verwant met het Engels to bear, dat zelf geen deponens is en nog twee verschillende vormen kent (to be born "geboren worden"; to be borne "gedragen worden").

In het tweede voorbeeld is een wederkerende vorm herkenbaar: verloofd zijn treedt in werking doordat men zich verlooft, dat wil zeggen een belofte of gelofte doet.[3]

Het deponente werkwoord kan vrijwel altijd in alle tijden voorkomen ('Werd geboren", "was geboren", "zal worden geboren" enzovoort). Is dat niet het geval, dan spreken we van een defectief deponens.

In het Nederlands komen nauwelijks deponente werkwoorden voor. In veel andere Indo-Europese talen, zoals het Grieks, het Latijn en het Zweeds, zijn ze veelvuldiger.

Voorbeelden


Latijn

Nieuwgrieks

Zweeds

Lijst van deponentia in het Nederlands


Defectieve deponentia in het Nederlands

Defectieve deponentia komen niet in alle vormen voor. Hoewel zij een hulpwerkwoord bevatten, is dat in feite gefossiliseerd tot een koppelwerkwoord, en het voltooid deelwoord (zoals hieronder bekrompen) is een bijvoeglijk naamwoord geworden.

Noten


  1. Shorter Oxford English Dictionary 19733 s.v. "Diathesis"
  2. Shorter Oxford English Dictionary 19733 s.v. "Deponent"
  3. J. de Vries en F. de Tollenaere, Etymologisch woordenboek. Onze woorden, hun oorsprong en ontwikkeling, s.v. "verloven", Utrecht 200725
Wikibooks heeft meer over dit onderwerp: Cursus Latijn.









Categorieën: Latijnse grammatica | Grammatica




Staat van informatie: 26.09.2021 02:17:05 CEST

oorsprong: Wikipedia (Auteurs [Geschiedenis])    Licentie: CC-BY-SA-3.0

Veranderingen: Alle afbeeldingen en de meeste ontwerpelementen die daarmee verband houden, zijn verwijderd. Sommige pictogrammen werden vervangen door FontAwesome-Icons. Sommige sjablonen zijn verwijderd (zoals 'artikel heeft uitbreiding nodig') of toegewezen (zoals 'hatnotes'). CSS-klassen zijn verwijderd of geharmoniseerd.
Specifieke Wikipedia-links die niet naar een artikel of categorie leiden (zoals 'Redlinks', 'links naar de bewerkpagina', 'links naar portals') zijn verwijderd. Elke externe link heeft een extra FontAwesome-Icon. Naast enkele kleine wijzigingen in het ontwerp, werden mediacontainer, kaarten, navigatiedozen, gesproken versies en Geo-microformats verwijderd.

Belangrijke opmerking Omdat de gegeven inhoud op het gegeven moment automatisch van Wikipedia wordt gehaald, was en is een handmatige verificatie niet mogelijk. Daarom garandeert LinkFang.org niet de juistheid en actualiteit van de verkregen inhoud. Als er informatie is die momenteel verkeerd is of een onjuiste weergave heeft, aarzel dan niet om Neem contact op: E-mail.
Zie ook: Afdruk & Privacy policy.